Dzieje Prezbiterium Świątyni

Ks. dr Mirosław Gawron

OGNIWA Z DZIEJÓW PREZBITERIUM POEWANGELICKIEJ ŚWIĄTYNI
W GDYNI ORŁOWIE

Jerzy Rosenberg (1531-1592), kalwinista, syn Gergena Rosenberga (zm.1567) i Barbary z d. Brandes (zm. 1568), burgrabia i burmistrz Królewskiego Miasta Gdańska, ok. 1585 r. rozbudował wzniesioną w latach 1568-1572 przez jego ojca świątynię w Małym Kacku (dzisiejsze prezbiterium kościoła w Gdyni Orłowie).

Porządkując wiedzę o rozwoju duszpasterstwa w przestrzeni Małego Kacka, Redłowa i Gdyni Orłowa istotne jest określenie jego zarania. W przestrzeni obecnego Orłowa istniały do XIX w. trzy majątki ziemskie: Kolibki, Mały Kack i Redłowo. Sporną kwestią jest przynależność konfesyjna istniejącej od XVI w. pierwszej świątyni orłowskiej. Jedna część badaczy (ks. Jakub Fankidejski, ks. dr Jerzy Więckowiak, ks. Stanisław Zawacki) przekonuje, że należała ona do katolików, inni zaś (dr Jerzy Domasłowski, dr Aleksander Klemp, dr Tomasz Rembalski, ks. Władysław Szulist) dowodzą, że należała ona do luteranów [1].
Wątpliwości ujawniają się też w kwestii czasu budowy świątyni. Cezura – 1586 r. zamieszczona na tablicy informacyjnej kościoła w Gdyni Orłowie nie jest zgodna z dotychczasowymi ustaleniami. Ks. Władysław Szulist z Lipusza, dr Jerzy Domasłowski z Poznania i dr Aleksander Klemp z Gdyni wskazują, że świątynię zbudowano w latach 1568-1572. Pierwszą datę zapisano w dokumentacji wizytacji bp. Hieronima Rozrażewskiego [2], drugą zapisano na wieży kościoła [3].

Ustalenia o XVI-wiecznych początkach kościoła w Gdyni Orłowie nie są przekonywujące. Z dokumentów przechowywanych w Państwowym Archiwum w Gdańsku, opisujących zakup w 15784 i 1585 r. [5]  majątku w Małym Kacku przez Jerzego Rosenberga (1531 -1592), burmistrza gdańskiego (1578-1592) i królewskiego burgrabiego Gdańska w latach 1581, 1588, 1591 wynika, że w swoich dobrach wybudował on i uposażył świątynię.

Dokumenty nabycia posiadłości ziemskich przez Jerzego Rosenberga w XVI w. zawierają fakty, które wyjaśniają formułowaną hipotezę dotyczącą fundacji świątyni luterańskiej (dzisiejsze prezbiterium świątyni w Gdyni Orłowie). W 1550 r. Jerzy Rosenberg zakupił ziemię w Małym Kacku od Piotra z Kacka i Balcera Heckerea (dokument sądowy z 12 listopada 1578 r.). 10 października 1585 r. nabył posiadłości od Mateusza Pircha. 29 kwietnia 1572 r. dokonała się wymiana hemerni w Małym Kacku między Janem Piissem a Jerzym Rosenbergiem, burmistrzem gdańskim [6].

Rodzina Rosenbergów należała do bogatych patrycjuszy gdańskich. Legitymowała się pochodzeniem szlacheckim i wywodziła się z Czech oraz Śląska. Kasper Niesiecki w Herbarzu polskim wskazał, że byli oni spokrewnieni z Sławnikowicami, przodkami św. Wojciecha oraz Piastami śląskimi. Nie ustalono jednak, kiedy osiedlili się w Prusach Królewskich. W XVI w. byli już rodziną zasiedziałą. W Gdańsku odgrywali ważną rolę w XVII w. Zaliczali się do wpływowych rodzin patrycjuszowskich obok takich rodów, jak: Czirenberg, von Holten, van der Linde, Brandes. Pełnili funkcje rajców, syndyków, sędziów, bibliotekarzy, sekretarzy Rady Miejskiej, a także radców królewskich; np. w 1577 r. w czasie zatargu ze Stefanem Batorym negocjacje w imieniu Gdańska prowadził burmistrz Jerzy (Georg) Rosenberg. W 1567 r. był on rajcą miejskim; w 1578 r. został burmistrzem (funkcję pełnił do 1592 r.); w latach 1581, 1588, 1591 pełnił urząd burgrabiego (reprezentował interesy króla w Gdańsku, a tym samym zajmował ważne stanowisko w administracji miasta). Do jego kompetencji należało m.in. wymierzanie sądów i zatwierdzanie wyroków sądowych Sądu Ławniczego. Funkcję tę powierzył mu na rok król; wybrany był spośród 8 kandydatów (2 burmistrzów oraz 6 radnych) zgłoszonych przez Radę Miasta.

Podczas wojny ze Szwedami podobną funkcję pełnił jego bratanek, Jerzy Rosenberg (1569-1642). Zaś w 1657 r. wysłannikiem do króla Jana Kazimierza był rajca Albrecht Rosenberg. Z rodziny Rosenbergów pochodził bibliofil i kolekcjoner, właściciel największego w Gdańsku i w Polsce, a liczącego ponad 22 tys. woluminów księgozbioru – Henryk Wilhelm (1710-1794). Przedstawiciele rodziny Rosenbergów po śmierci chowani byli w kościele Mariackim w Gdańsku.

W końcu XVI w. w granicach Polski istniało ok. 1000 miast, w ok. 100 mieszkało powyżej 3 tys. mieszkańców. W tym czasie w Gdańsku zamieszkiwało ok. 10 tys. ludności. Patrycjusze gdańscy, którzy stanowili najzamożniejszą grupę społeczną (właściciele nieruchomości, kupcy, bankierzy), nabywali w tym okresie w nadmorskich miejscowościach posiadłości ziemskie, wznosząc w nich, m.in. letnie rezydencje.

W 1550 r. Piotr z Kacka i Balcer Hecker obywatel Gdańska, „dobrowolnie, dziedziczenie i nieodwołalnie” sprzedali Jerzemu Rosenbergowi, burmistrzowi Gdańska, za 240 marek pruskich, parcele w majątkach położonych w Małym Kacku. Wymieniony w dokumencie kupna-sprzedaży Gergen Rosenberg (ojciec Jerzego Rosenberga) nabył prawo dziedziczne do ogrodów, pól i stawów. Mikołaj Pirch sprzedał Jerzemu Rosenbergowi posiadłość w Małym Kacku z przywilejem wolnego łowienia ryb w rzekach. Piotr z Kacka oraz Hans Hecker „wolno j i nieodwołalnie” sprzedali mu lasy I i łąki [7]. Świadkami umowy podpisanej 12 listopada 1578 r. w Ziemskim I Sądzie Powiatowym w Gdańsku byli: Marten Lisemann, Michel Rosenberg (Rosenbergk) i Berg I Pinyn [8]. Drugi dokument kupna-sprzedaży między Jerzym Rosenberjgiem i Mateuszem  Pirchem (bratem Mikołaja) podpisano 10 października 1585 r. w obecności sekretarza Gdańska Jana i  Collossiusa. Jerzy Rosenberg kupił od   „czczonego   z   pełnym majestatem” Garlina Pirtsenna „obszar dużej i małej” Bukowiny, z przylegającym ogrodem-sadem, położonym w Krigwalde nad Potokiem Redłowskim [9].

W dokumencie wymienia się pszczelarzy, komorników, młotkarzy, flisaków i daniny, m.in Jana Gridena, Waldena, Jagstena, Weydena, Cerkero, Brokruna, Wirsena (Wisona); od Erharda Herza (Schwarza) za korzystanie z wody 3 marki, od Tomasza Schwarza za używanie kuźni 1 sztukę cukru, 7 marek i 4 gęsi, od Jakuba Werdemanna 4 marki rocznie i kilka par gęsi. Poza tym dzbany od Salomona i 5 marek rocznie. Ogród przynosił właścicielowi rocznie dochód 2 marek dużych (20 marek małych) [10].

Jerzy Rosenberg kupił dwór i dobra rycerskie w Małym Kacku, „zaakceptowane z błogosławieństwem kościelnym” przez von Wirbruowa, Abringerta i \Aissa [11].
Burmistrz Gdańska zapłacił za posiadłość 2560 marek w złocie (każda marka po 20 groszy według dawnej waluty krajowej). Należność przekazał sprzedawcy w Staromiejskim Sądzie w Gdańsku za pośrednictwem von Wirbruowa; stanowiły ją: 1560 marek i 1000 marek w złocie, które zebrał od wiernych von Kruffer [12]. Z dokumentu wynika, że von Kruffer był beneficjentem transakcji, która została mu przekazana jako fundacja Jerzego Rosenberga. Przyjmuje się, że von Kruffer pełnił wówczas funkcję lidera luterańskiej społeczności wyznaniowej w Małym Kacku i był odpowiedzialny za rozbudowę świątyni.

Siedem lat po wystąpieniu Marcina Lutra, jakie miało miejsce w 1517 r., gdańszczanie podjęli religijne hasła reformujące Kościół. W połowie XVI w. reformacja objęła osadę przy ujściu rzeki Kaczej, która m.in. stanowiła miejsce zborne kowali, flisaków i rybaków. Z biegiem czasu powstały tam osady rzemieślnicze – Mały Kack i Redłowo. Czas tworzenia nowych osad był jednocześnie okresem kształtowania się w tej przestrzeni wspólnot wyznaniowych: katolickiej i ewangelickiej. W procesie nasilania się reformacji i kontrreformacji ujawniły się między nimi sprzeczności i konflikty.
WII połowie XVI w. (ok. 1560 r.) zamieszkujący w Małym Kacku luteranie, zatrudnieni w kuźniach nad Kaczym Potokiem, nie mając w pobliżu świątyni luterańskiej, zwrócili się z prośbą do parafii w Wielkim Kacku o włączenie ich do wspólnoty i pozwolenie na przyjmowanie sakramentów [13].

W zapisie wizytacji biskupiej z 1584 r. zawarto informację, że luteranie z Redłowa w 1560 r. splądrowali, a następnie podpalili świątynię. Podstępnie zorganizowali zbiórkę pieniędzy na jej odbudowę (zebrali 300 marek), jednak świątyni nie odbudowali [14]. W późniejszym zapisie wizytacji biskupiej (1599 r.) bp Hieronim Rozrażewski przy charakterystyce Małego Kacka podał, że istniała tam osada heretycka (habet curiam haere-ticam) oraz że w Radłowie istniał budynek, który pełnił rolę świątyni (existentem syna-gogam in modum templi). Zawarty w Visitationes opis świątyni (vilia Radiowo ecdesia murata) odnosił się do budynku o charakterze trwałym – kościoła zbudowanego z kamienia. We wcześniejszych Yisitationes (z 1584 r.) podano przy opisie Radłowa, że znajdowała się tam świątynia (część świątyni), która była „wcześniej zbudowana” (pagi synagoga super aedificara) [15]. Informacja ta odnosiła się do budowli niewielkiej (budynku lub kaplicy). Z zapisów wynika zatem, że istniały dwa obiekty sakralne -kaplica i murowana świątynia. Informacje te pozwalały przypuszczać, że istniały obiekty kościelne w tym samym czasie i były własnością poróżnionych ze sobą wspólnot wyznaniowych – katolickiej iluterańskiej.

Z analizy zachowanych archiwaliów wynika, że w 1568 r. wznieśli w Małym Kacku, m.in. kowale i rybacy luterscy niewielką budowlę, która pełniła rolę domu modlitwy [16]. Następnie w 1585 r., po nabyciu przez Jerzego Rosenberga majątku w Małym Kacku, na miejscu kaplicy wzniesiono murowaną świątynię, którą wyposażono według wzorców luterartskich. W 1585 r. świątynią zarządzał von Kruffer [17]. W 1599 r. pracował tam (penes quam residet minister) pierwszy duchowny ewangelicki – pastor. W 1630 r. utworzono w Małym Kacku (Redłowie) strukturę parafialną Kościoła luterańskiego [18].

Pastorzy luterańscy ordynowani w Gdańsku rekrutowali się głównie spośród mieszkańców tego miasta; posiadali oni liczne przywileje wyznaniowe. Niższy status społeczny posiadali duchowni ewangeliccy, urzędujący zarówno w dobrach prywatnych, jak i królewskich wiejskich. Duchowni katoliccy oraz większość szlachty pruskiej nie przyznawała pastorom statusu duchownego. Z chwilą ordynowania pastorów przez Ministerium Ewangelickie w Gdańsku osłabiały się ich związki z miejską organizacją kościelną. Status duchowieństwa wynikał również z wypełnianych różnorodnych zadań duszpasterskich, co budowało ich prestiż społeczny i uposażenie. Podstawową grupę duchowieństwa stanowili pastorzy i proboszczowie. Tytuł proboszcza wskazywał, że duchowny opiekował się parafią, składającą się z przynajmniej kilku miejscowości lub zborów filialnych [19].

Na uposażenie duchownego ewangelickiego, podobnie jak księdza katolickiego, składała się, m.in. pensja od patrona parafii oraz świadczenia od wiernych. Do obowiązków duchownego ewangelickiego należało: odprawianie nabożeństw i wygłaszanie kazań, udzielanie chrztów, ślubów i celebrowanie pogrzebów, nauczanie religii, wizytowanie współwiernych, kontrolowane domowej nauki katechizmu i historii biblijnej osób pełnoletnich. Większość duchownych pełniła swe obowiązki dożywotnio, jednak pewna grupa pastorów była przenoszona do innych parafii. Za zasługi duchowni byli przenoszeni z wiejskich do miejskich zborów, np. z Małego Kacka (Redłowa) przenoszono ich do Grudziądza lub Torunia [20].

Pastorzy (polsko- i niemieckojęzyczni) urzędujący w Małym Kacku wywodzili się głównie z Prus Królewskich i Pomorza Zachodniego. Od 1619 r. pastorami w Małym Kacku byli [21]: Joachim Pensky (Pentzke), (1619-1634), pierwszy (znany) pastor w Redłowie (w Małym Kacku), Johann Thesaurarius (1641-1648), Christoph Bolduanus (1641-1648), PeterFabri (1648-1661), pochodził z Żar, Simon Racovius (1661 -1671), kaznodzieja [22], (nazwiska pastorów z lat 1671-1681 nie są znane), Paul Rovatius (1681-1687), Andreas Roetzel (1688-1694), Adam Plaga (1694-1696), przeniesiony na Kaszuby, Johann Waschetta (1696-1719), Nathanael Preis (1719-1724), ur. w Grudziądzu, Johann Jochsmann (1724-1727), Johann Dublo (1727-1735), z Małego Kacka przeniesiono go do Grudziądza, johann Raetz z Dąbrówna (1735-1738), Christoph Gottlieb, w 1738 r. (zmarł w tym samym roku), Sebastian Fedorowitz (1738-1740), został przeniesiony do Gimnazjum Gdańskiego, Ludwig Danovius (1740-1758), pochodził z Okartowa (przeniesiony do Torunia), Bernhard Erdmann (1758-1762), ur. w Olecku (przeniesiony do Rudna), Otto Wilhelm Karwatzi (1762-1769), z Jeschendorf (przeniesiony do Kwidzyna), Christian Haberkant (1769-1777), ur. 1738 r. w Dąbrównie pod Toruniem, Christian Herrmann (1777-1827), ur. w 1765 r. w Kwidzynie (w 1829 r. zmarł w Kolibkach), Friedrich Christian Heinrich Berg (1828-1863), ur. w 1802 r. w Langenhanshagen w Neu-Vorpom-mern [23], E. Schnaase (1863-1874) [24], von Engelcke (w 1876), von Engelcke (w 1879) [25], w zastępstwie chorego ks. Engelcke wikariusz Ebel (1879-1882), Conrad (1882-1891), GustavSchultz(1891-1929) [26]. Ostatni pastor Zenon Kuske (1929-1943); ur. w 1903 r. w Zduńskiej Woli (w 1931 r. wprowadził odprawiane co dwa tygodnie nabożeństwa w języku polskim; w czasie II wojny światowej był duszpasterzem marynarzy niemieckich w porcie gdyńskim; zmarł w czasie wojny jako jeniec w radzieckiej niewoli) [27].

W 1937 r., ks. Zenon Kuske [28] opisał wystrój świątyni ewangelickiej w Małym Kacku. Wymienił w nim m.in. ołtarz główny z ok. 1600 r., w którym znajdowały się dwa obrazy przedstawiające biblijne sceny Zwiastowania i Ukrzyżowania; w prezbiterium były XVl-wieczne płyty nagrobne (podobne, jak w Kościele Mariackim w Gdańsku); w 1612 r. zbudowano epitafium przedstawiające na obrazie klęczącego Jerzego Rosenberga (ok. 1600 r.); w 1648 r., właściciel browaru w Gdańsku Michel Hart, ufundował ambonę.

4 lipca 1658 r., na sejmiku ziemskim w Gdańsku król Jan Kazimierz zapisał Gniewomirowi Reinholdowi Krokowskiemu (1598-1658) Redłowo. Jego potomek płk Ernest Bogusław Krokowski (1693-1772), w poł. XVIII w. posiadał Mały Kack.

Dotychczas przyjmowano tezę, że epitafium w świątyni orłowskiej, którego część zachowała się na ścianie północnej prezbiterium było poświęcone Bogusławowi Krokowskiemu. Po zweryfikowaniu dat zapisanych w zasobach konserwatora zabytków w Gdańsku (zob. Karta zabytku), epitafium z I poł. XVII w. było ufnundowane Gniewomirowi Reinholdowi Krokowskiemu a nie Ernestowi Bogusławowi Krokowskiemu. W tym samym okresie została ufundowana ambona [29].
Zachowane barokowe zwieńczenie epitafium Krokowskiego jest wykonane z piastkowca, o wymiarach ok. 60×90 cm., bez rzeźby w tondzie.

Przypisy:

  1.  M. Gawron, Kościół w Gdyni Orłowie, Gdynia 2005, s. 10.
  2.  Z.Visitationes Archldlaconatus Pomeranlae Hleronymo Rozraźewski vladlslavlensi et omeranlae episcopo factae, curavit Stanisiaus Kujot, [w:] Fontes TNT I-III, S. Kujot, Toruń 1897-1899, s. 482.
  3.  J. Domaslowski, Parafia Ewangelicka w Małym Kacku,  [w:] Encyklopedia Gdyni, Gdynia 2006, s. 547.
  4.  Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej APG), Akta majątku Mary Kack, pow. Gdynia, sygn. 994/2.
  5.  APG. Kontrakt sprzedaży gruntu w Małym Kacku między Piotrem z Kacka, Balcerem Heckerem i Jerzym Rosenbergiem, burmistrzem gdańskim, sygn. 994/2, Gdańsk, 12.11.1578. Perg., s. 6
  6. APG. Kontrakt kupna dóbr Maty Kack, zawarty między Jerzym Rosenbergiem i Mateuszem Pirchem, sygn. 994/3, Gdańsk. Luźne, s.12
  7.  APG. Kontrakt kupna dóbr Maty Kack, zawarty między Jerzym Rosenbergiem i Mateuszem Pirchem, sygn. 994/3
  8. Ibidem.
  9.  Ibidem.
  10.  Ibidem.
  11.  Ibidem.
  12.  Nie ustalono jednoznacznie czy von Kruffer pełnił obowiązki duchownego luterańskiego.
  13.  Visitationes… dz. cyt., s. 271.
  14.  Ibidem, s. 21.
  15.  Ibidem.
  16. Z materiałów zgromadzonych w pracowni konserwatora zabytków w Gdańsku wynika, że pierwsza niewielka budowla (kaplica) była pod wezwaniem św. Brygidy. 8 czerwca 1419 r. Mikołaj Kropelnau sprzedał za 400 grzywien klasztorowi Św. Brygidy w Gdańsku posiadłość Witomino (ok. 190 ha ziemi i 500 ha lasu); zob. T. Rembalski, Kontrakt sprzedaży dóbr Witomino z 8 VI 1419 r. „Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza” 2003, s. 383-388. 1 marca 1594 r. brigidki wydzierżawiły folwark witomiński (bez lasu) na 6 lat czterem mieszczanom gdańskim; zob. tenże, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006, nr 9, s. 156. Sąsiedztwo Witomina z Małym Kackiem sprzyjało rozwojowi kultu św. Brygidy, która została ustanowiona patronką zbudowanej kaplicy. Św. Brygida mylona jest ze św. Barbarą, którą uważano za patronkę pierwszej (katolickiej?) świątyni w Małym Kacku.
  17. APG. Kontrakt…, dz. cyt. sygn. 994/3,
  18. Verzeichnis der Pfarstellem, Cemeinden und der Geistlichkeit im Bezirke der Unierten Evangeli-schen Kirche in Polen, Poznań 1939. Konsystorz Ewangelicki w Poznaniu 1815-1945, syg. 1642, s. 41.
  19. A. Klemp, Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugie] polowy XVII do drugiej potowy XVIII wieku, Gdańsk 1994, s. 173-177.
  20.   Ibidem, s. 199.
  21. M. Gawron, Ksiądz prałat Stanisław Henryk Zawacki. Kartki ze wspomnień, Gdynia 2004, s. 38.
  22. Ibidem, s. 191.
  23.  E. Schnaase, Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1863, s. 128.
  24. Od 1871 r. pastorzy z Małego Kacka sprawowali liturgię w filii powstałe] w Sopocie; w 1890 r. filia stała się samodzielną parafią.
  25. Reallasten=Ablósung von Klein Katz, General Kommission Bromberg, Archiwum Państwowe w Bydgoszczy.
  26.  M. Chlasta, Historia parafii ewangelickiej w Sopocie, Gdańsk 2002 (maszynopis)
  27.  J. Domasłowski, Polski zbór ewangelicki w Gdyni w latach 1931-1939, „Rocznik Gdyński” 2003, nr 16, s. 106, 120, 133.
  28.  Z. Kuske, Klein Katz, unsere einzige Gafengemeinde (Gdingen-Adlershorst) [w:] „Glaube und Heimat””] 9-18, 1937, nr 3. Gemeindeblelt fur die unierte Evangelische Kirche In Polen, Poznań. C. Biernat, Przewodnik po zasobie do 1945 roku, Warszawa-Łódź 1992, s. 20.
  29. M. Gawron, Krokowscy, „Gazetka parafii Matki Boskiej Bolesnej”, Gdynia Orłowo 2006, (250), s.3.